Saç dökülmesinde ne zaman hekime başvurulur?

Günde kaç tel dökülmesi normaldir

Amerikan Dermatoloji Akademisi'ne göre günde 50 ila 100 tel saç dökülmesi olağan kabul edilir. Bu aralık çoğu zaman bir eşik gibi algılanır; oysa bir eşik değil, bir ortalamadır.

Bu sayının kaba bir ölçü olmasının birkaç nedeni var. Saç tellerinin her birinin kendi döngüsü vardır; hepsi aynı anda aynı evrede olmadığı için dökülme günlere eşit dağılmaz. Saçınızı ne sıklıkla yıkadığınız, taradığınız ya da toplayıp toplamadığınız, bir günün sayısını kolayca ikiye katlar. Saçınız uzunsa aynı sayıda tel gözünüze daha fazla görünür.

Saymanın kendisi de sanıldığı kadar nesnel değildir. Saçı yıkamadığınız günlerde dökülen teller birikir ve tek bir günün hesabına yazılır; dikkatiniz arttıkça topladığınız tel sayısı da artar. Dökülmeyi izlemeye başladığınızda gördüğünüz artışın ne kadarının saçınızdan, ne kadarının bakışınızdan kaynaklandığını ayırt etmek mümkün değildir.

Asıl sınır şudur: sayı saçınızın ne kadar döküldüğünü söyler, neden döküldüğünü söylemez. Saç kaybı çoğu zaman altta yatan bir iltihaba ya da saç döngüsündeki veya saç telinin yapısındaki bir bozukluğa işaret eder. Bu yüzden değerlendirmenin öykü (hekimin yakınmalarınızı ve geçmişinizi ayrıntılı sorgulaması) ve saçlı deri muayenesiyle yapılması önerilir. Yani doğru soru "kaç tel" değil, "nasıl ve neyle birlikte" sorusudur.

Dökülme ile incelme aynı şey değildir

Saç iki farklı yoldan azalır ve bu iki yol aynı görüntüyü vermez.

Birincisi dökülmenin artmasıdır. Telojen effluvium adı verilen tabloda döngüsü erken sona eren tellerin sayısı artar ve kayıp saçlı derinin tamamına yayılır. Yaygın dökülmenin tipik örneği budur.

İkincisi incelmedir. Paternli saç kaybında (belirli bir düzen izleyen saç kaybı) asıl olay foliküler minyatürizasyondur, yani kıl kökünün giderek küçülmesidir: tel her döngüde biraz daha ince, daha kısa ve daha açık renkli çıkar. Bu durumda banyo giderinde çarpıcı bir artış görmeyebilirsiniz; değişen, dökülen tel sayısı değil, kalan tellerin niteliğidir.

Bu ayrım pratikte önemlidir, çünkü yalnızca tel sayarak kendini izleyen biri minyatürizasyonu kaçırabilir. İki durum aynı kişide birlikte de görülebilir; hangisinin baskın olduğunu sayı değil, muayene ortaya koyar.

Ani başlayan ve yaygın dökülme

Belirli bir dönemden sonra başlayan ve saçlı derinin tamamını kapsayan yoğun dökülme, hekime başvurmayı gerektiren tablolardan biridir. Bu durumda değerlendirmenin ana konusu dökülmeyi neyin tetiklediğini bulmaktır; bunun için öykü ve saçlı deri muayenesi birlikte kullanılır.

Ancak her yaygın dökülme telojen effluvium değildir. Alopesi areatanın (halk arasında saçkıran) incognita adı verilen alt tipi ani başlar, belirgin dökülme ve yaygın incelmeyle seyreder; telojen effluviuma benzediği için gözden kaçar. Tanısı klinik bulgular, trikoskopi (saçlı derinin ve tellerin büyüten bir cihazla incelenmesi) ve gerektiğinde histopatolojinin (alınan doku örneğinin mikroskopta incelenmesi) birlikte değerlendirilmesiyle konur.

Öykünün geriye dönük alınmasının nedeni de budur. Dökülmeyi başlatan durum, sizin onu fark ettiğiniz güne denk gelmeyebilir. Bu yüzden muayenede yalnızca son haftalar değil, öncesinde geçirdiğiniz hastalıklar, ameliyatlar, ilaç ve beslenme değişiklikleri ve doğum gibi konular da sorulur.

Amerikan Dermatoloji Akademisi, aşırı dökülmenin çoğu zaman kendiliğinden durduğunu belirtir. Bu doğrudur; ancak hangi dökülmenin bu gruba girdiğini dökülmenin şiddeti söylemez. İki tabloyu birbirinden ayıran, muayenede saçlı derinin ve tellerin nasıl göründüğüdür.

Saçlı deride kızarıklık, pullanma ya da ağrı

Belirtiler saç telinden değil de saçlı deriden geliyorsa, sorulacak soru da değişir. Kaşıntı, yanma, hassasiyet, kızarıklık, pullanma ya da püstül (irinli kabarcık) saç telinin değil saçlı derinin bulgularıdır ve iltihaba işaret eder.

Folikülit dekalvans ve saçlı derinin disekan selüliti, iz bırakan saç kaybına (skatrisyel alopesi) yol açan hastalıklardandır; ikisi de uzun süren iltihap ve geri dönüşsüz saç kaybıyla tanımlanır. Bu alandaki yayınlar, iki hastalığın gelişim mekanizması farklı olduğu için doğru ayrımın tedavinin yönünü belirlediğini vurguluyor.

Kızarıklık her zaman iz bırakan bir hastalık anlamına gelmez. İleri yaşta tinea kapitis, yani saçlı derinin mantar enfeksiyonu, başka hastalıklarla karıştırılabilir: 65 yaş ve üzerindeki hastaları inceleyen bir derlemede, hastaların üçte birinden fazlasına başlangıçta seboreik dermatit (yağlı, pullu bir deri iltihabı) gibi başka bir tanı konduğu görülmüştür. Yanlış tanı yalnızca zaman kaybettirmez, yanlış tedaviye de yol açar.

Saçlı deri belirtileri dökülmeye eşlik ediyorsa, hekime başvurmadan önce beklenecek süre kısalır. Bu durumda değerlendirilmesi gereken, saçın görünümü değil derinin kendisidir.

Yama tarzı kayıp

Sınırları belirgin, yuvarlak ya da oval, derinin düzgün göründüğü saçsız bir alan, alopesi areatanın bilinen görünümüdür. Uzmanların ortak görüşüne göre bu tabloda trikoskopi tanı ve takip için gereklidir; biyopsi (küçük bir doku örneği alınması) ise saç kaybının nedeni belirsiz kaldığında gündeme gelir.

Yama tarzı kaybı aynaya bakarak ayırt etmek güvenilir değildir, çünkü aynı görünüme başka hastalıklar da yol açar. Bir çalışmada alopesi areata sanılan iki hastada trikoskopide virgül biçimli saçlar görülmüş, tanı tinea kapitis (saçlı derinin mantar enfeksiyonu) olarak düzeltilmiş ve yerinde olmayan kortikosteroid (kortizon) tedavisi bırakılmıştır.

Bu yüzden yama tarzı bir kayıp, küçük olsa bile muayene edilmesi gereken bir bulgudur. Belirleyici olan alanın boyutu değil, sınırlarının keskinliği ve o bölgedeki derinin görünümüdür.

Foliküler ağızların kaybolması

Muayenede en çok önem taşıyan bulgulardan biri gözle görülebilir: saçlı derideki kıl çıkış ağızlarının (foliküler ağızlar) silinmesi. Sağlıklı saçlı deride, saçsız görünen bir alanda bile küçük kıl çıkış ağızları seçilir. Bu ağızlar kaybolmuş, deri parlak ve düz görünüyorsa durum farklıdır.

Primer skatrisyel alopesiler, kıl kökünün yıkılıp yerini fibrozisin (sert bağ dokusunun) aldığı ve geri dönüşsüz saç kaybına yol açan bir hastalık grubudur. Tanıyı doğrulamada temel araç olarak saçlı deri biyopsisi kabul edilir.

Aradaki fark şudur: telin kaybolmasıyla kıl kökünün kaybolması aynı şey değildir. Dökülen tel, kıl kökü yerinde durduğu sürece yeniden çıkabilir. Yerini fibröz dokuya bırakmış bir kıl kökü ise geri gelmez.

Bu bulguyu evde kesin olarak değerlendiremezsiniz; ağızların seçilip seçilmediğini görmek için büyütme gerekir. Yine de saçsız alanın düzgün ve parlak görünmesi, kenarlarında kırık teller bulunmaması ve alanın yavaş yavaş genişlemesi, muayenenizi öne almanızı gerektiren bir izlenim verir.

Kıl köklerinin çevresinde kızarıklık, pullanma ve ağızların silinmesi bir arada görülüyorsa, bu kozmetik bir konu değil, dermatolojik bir tanı sorusudur.

Skarlı alopeside zaman neden kritiktir

Liken planopilaris, bağışıklık sisteminin rol oynadığı ve kıl kökünde kalıcı hasar bırakan bir skarlı alopesidir. Avrupa Dermatoloji ve Venereoloji Akademisi'nin saç hastalıkları üzerine çalışan uzman grubuna göre, saç kaybını sınırlamak ve hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak için erken tanı ve zamanında müdahale gereklidir.

Bununla birlikte hastalığın bilinen kesin bir tedavisi yoktur; seyri ve tedaviye yanıtı önceden kestirilemez, randomize çalışmalar (katılımcıların kurayla gruplara ayrıldığı karşılaştırmalı çalışmalar) da sınırlıdır. Bu iki bilgiyi birlikte düşünmek gerekir: erken davranmanın amacı kaybedileni geri getirmek değil, kaybı sınırlamaktır.

Gecikmenin ne kadar yaygın olduğu da ölçülmüştür. Doku incelemesiyle doğrulanmış 53 primer skarlı alopesi hastasını inceleyen bir çalışmada, hastaların başvurduğu sırada hastalığın ortanca süresi dört yıl olarak bulunmuştur. Bu süre boyunca kaybedilen kıl kökleri geri dönmez.

Bu tabloyu diğerlerinden ayıran nokta tam da budur. Saç dökülmesinin çoğu türünde bir süre gözlemek makuldür. Ancak kıl çıkış ağızlarının silindiği bir alanda beklemek, kaybın sürdüğü zaman demektir.

Kadınlarda saç çizgisinin korunduğu tepe incelmesi

Kadın tipi saç kaybı yavaş ilerleyen bir incelmedir ve özellikle tepede ve tepenin iki yanındaki üst bölgede yoğunlaşır. Ön saç çizgisi çoğu zaman korunur; minyatürizasyon, yani kıl kökünün küçülmesi de erkeklerdeki kadar belirgin olmaz.

Korunan saç çizgisi burada yanıltıcı bir güven verir. Aynaya baktığınızda çizgi yerinde durduğu için sorun geç fark edilir; çoğu zaman ilk dikkat çeken şey, saçın ayrıldığı çizginin giderek genişlemesidir. Bu yüzden bu tabloda dökülen tel sayısı değil, ayrım çizgisinin genişliği izlenir.

Tanı için öykü, muayene, saç kaybını değerlendiren testler, dermoskopi (deriyi büyüterek inceleyen bir cihaz) ve gerektiğinde saçlı deri biyopsisi birlikte kullanılır. Hiperandrojenizm, yani erkeklik hormonlarının fazlalığına ait bulgular varsa, yumurtalık ya da böbreküstü bezi kaynaklı bir bozukluğun araştırılması önerilir.

Bu tabloda erken başvurmanın ayrı bir anlamı var. Mevcut tedavilerin ilerlemeyi durdurmadaki rolünün, kaybedilmiş yoğunluğu geri getirmedeki rolünden daha güçlü olduğu kabul edilir; bu da sorunun fark edildiği anın sonucu etkilediği anlamına gelir. Hangi tedavinin gündeme geleceği ise muayenede belirlenir.

Eşlik eden sistemik belirtiler

Saç kaybı her zaman yalnızca bir saç sorunu değildir. Romatolojik hastalıklarda (eklem, bağ dokusu ve bağışıklık sistemi hastalıkları), saç kaybı bağışıklık sistemi, doku sertleşmesi ve damarlarla ilgili mekanizmalar yoluyla ortaya çıkabilir. Kullanılan ilaçlar ve eşlik eden otoimmün (bağışıklık sisteminin vücudun kendi dokusuna yöneldiği) saçlı deri hastalıkları da tabloya katkıda bulunur. Bu nedenle belirtilere odaklanan bir öykü, fizik muayene ve gerektiğinde laboratuvar tetkikleri ya da biyopsiden oluşan sistemli bir değerlendirme önerilir.

Değerlendirmede sık istenen tetkikler arasında tiroit uyarıcı hormon, tam kan sayımı ve demir tetkikleri bulunur; iz bırakan bir saç kaybını doğrulamak için saçlı deri biyopsisi kullanılır.

Pratikte bunun anlamı şudur: dökülmeyle aynı dönemde eklemlerinizde, cildinizde ya da genel durumunuzda başlayan belirtiler, değerlendirmeyi saçlı derinin ötesine taşır. Bu durumda sorulması gereken soru, saçın nasıl düzeleceği değil, saç kaybının neyin belirtisi olduğudur.

Muayenede neye bakılır

Saç kaybının değerlendirilmesi öykü ve saçlı deri muayenesiyle başlar. Hekim yaygın dökülme, belirli bir alanla sınırlı kayıp ve belirli bir düzen izleyen incelme olasılıklarını birlikte göz önünde bulundurur. Trikoskopi bu üç durumu birbirinden ayırmada yaygın olarak kullanılır; bir çalışmada klinik ön tanıyı doğrulayan ya da düzelten bir adım olduğu görülmüştür.

Çekme testi de bu muayenenin parçasıdır: küçük bir tutam saç nazikçe çekilir ve kaç telin ayrıldığına bakılır. Ancak tel saymak gibi bu testin de bir sınırı var. Uygulanan kuvveti ölçen bir çalışma, kuvvetin testi yapan kişiye göre değiştiğini ve bunun standart hâle getirilmesinin hâlâ çözülmemiş bir konu olduğunu belirtiyor. Yani çekme testi bilgi verir, ama tek başına karar verdirmez.

Bu nedenle muayeneden önce hazırlayabileceğiniz bilgiler öykünüzle ilgilidir:

• Dökülmenin ne zaman başladığı.
• Sürekli mi yoksa dalgalı mı seyrettiği.
• O dönemde başladığınız ya da bıraktığınız ilaçlar.
• Geçirdiğiniz hastalıklar.
• Ailenizde benzer bir durum olup olmadığı.
• Saçlı derinizde kaşıntı, ağrı ya da pullanma bulunup bulunmadığı.

Bunların hepsi muayenede sorulur ve tanıya yön verir.

Kısacası evde yaptığınız sayım da, tek bir testin sonucu da tanı değildir. Tanı; öykü, saçlı derinin görünümü, trikoskopi ve gerektiğinde laboratuvar tetkikleri ile biyopsi birlikte değerlendirilerek konur.

Burada hangi uygulamalar yapılıyor

Klinikte saç ve cilt mezoterapisi uygulamaları yapılır. Bu yazı tanı koymaz ve sizde hangi tablonun olduğunu söyleyemez; yalnızca tabloların birbirinden hangi bulgularla ayrıldığını anlatır.

Yukarıdaki işaretlerden biri sizde varsa, atılacak ilk adım bir uygulama seçmek değil, saçlı derinizin değerlendirilmesidir. Hangi işaretin sizde bulunduğuna bakarak ne zaman başvuracağınıza siz karar verirsiniz; bu yazının amacı, o kararı verirken hangi bulgulara bakılması gerektiğini göstermektir.