Saç dökülmesi neden olur?

Saç folikülü neden sürekli baştan başlar

Saç teli sürekli uzayan bir yapı değildir. Her folikül sırayla şu fazlardan geçer: büyüme fazı (anajen), gerileme fazı (katajen), dinlenme fazı (telojen) ve telin folikülden ayrıldığı eksojen faz. Dinlenme fazındaki folikül yeni bir büyüme dönemine girerken eski teli bırakır. Yani dökülme, döngünün bozulduğu anlamına gelmez; döngünün olağan bir adımıdır.

Önemli olan şu: bu döngü saçlı derinin tamamında aynı anda işlemez, her folikül diğerlerinden bağımsız olarak döner. Herhangi bir anda foliküllerin yaklaşık yüzde dokuzunun dinlenme fazında olduğu bildirilmiştir. Bu yüzden hiçbir sorunu olmayan bir saçlı deride de her gün bir miktar saç dökülür ve düşen telin yerini aynı folikülden çıkan yeni tel alır.

Dökülmenin bir şikâyete dönüşmesi için bu dengede bir şeyin değişmesi gerekir. Bunun iki yolu vardır: ya dinlenme fazına geçen foliküllerin oranı artar ya da yeni çıkan tel eskisinden ince olur.

Günde kaç telin dökülmesinin normal sayıldığı sorusunun ise net bir cevabı yoktur: tanı için üzerinde uzlaşılmış tek bir günlük sayı bulunmaz ve dökülme ne kadar yoğun olduğunda sorun sayılacağı bu alanda hâlâ çözülmemiş bir konudur. Kendi olağan dökülmenize göre belirgin bir artış, tek bir eşik sayısından daha anlamlı bir bilgidir.

Dinlenme fazına toplu geçiş: telojen effluvium

Bir olay, normalde birbirinden bağımsız dönen foliküllerin büyük bölümünü aynı anda dinlenme fazına iterse, bu foliküller tellerini birlikte bırakır. Bu tabloya telojen effluvium denir. Saçlı derinin geneline yayılan, iz bırakmayan bir dökülmedir ve en sık görülen dökülme nedenlerinden biri olarak kabul edilir.

Bu tablonun ayırt edici özelliği gecikmedir. Dinlenme fazı kendi süresini tamamlamadan tel düşmez; bu yüzden dökülme, tetikleyici olayın yaşandığı gün değil, aylar sonra başlar. Akut, yani ani başlayan telojen effluviumu inceleyen bir çalışmada dökülmenin tetikleyici olaydan yaklaşık üç ay sonra ortaya çıktığı ve altı aya kadar sürebildiği görülmüş; aynı çalışmada geçirilmiş bir enfeksiyonun ardından dökülmenin iki ila üç ay içinde başladığı kaydedilmiştir.

Bu gecikme pratikte yanıltıcıdır. Dökülme başladığında tetikleyici olay çoktan geride kalmıştır ve kişi nedeni o günlerde yaşadıklarında arar. Muayenede geriye doğru birkaç ayın sorulmasının nedeni budur.

Döngüyü kaydıran olaylar

Telojen effluviumu başlatabilen olaylar tek bir başlık altında toplanamaz. İlaçlar, travma, duygusal ve bedensel yüklenmeler bunlar arasında sayılır. Döngüyü büyüme fazından dinlenme fazına iten etkenler arasında iltihabi süreçler, hormonal değişimler, beslenme eksiklikleri, uyku kalitesinin bozulması ve hücre bölünmesini baskılayan ilaçlar da bildirilmiştir.

Doğum sonrası dönem, ameliyat, ateşli bir hastalık, hızlı kilo kaybı ve geçirilmiş enfeksiyonlar aynı mekanizmaya açılan farklı kapılardır. Ortak noktaları, bedeni bir süreliğine saç üretiminden başka bir yöne çevirmeleridir.

Bu tablo çoğu durumda kendiliğinden sınırlanır. Geçirilmiş enfeksiyon sonrası dökülmede sürecin özel bir tedavi gerekmeden düzelmesi beklenir; kişiye tablonun nasıl seyredeceğinin anlatılması da bu sürecin bir parçası sayılır. Ancak dökülme aylarca sürüyorsa tablo artık akut değildir ve nedeni yeniden değerlendirilmelidir.

Kalıcı incelme: androgenetik alopesi

İkinci tabloda sorun, döngünün topluca kayması değil, foliküllerin kendisinin değişmesidir. Androgenetik alopeside folikül her yeni döngüde biraz daha küçülür ve ürettiği tel incelir. Bu sürece minyatürizasyon, yani foliküllerin küçülmesi denir. Androjen adı verilen erkeklik hormonlarının fazlalığının saçlı derideki foliküllerde bu küçülmeye yol açabildiği bildirilmiştir.

Aradaki fark önemlidir. Telojen effluviumda düşen tel normal kalınlıktadır ve folikül aynı teli yeniden üretebilir. Androgenetik alopeside ise şikâyet çoğu zaman dökülme diye anlatılsa da asıl sorun, yerine gelen telin eskisinden ince olmasıdır. Sonuçta saç yoğunluğu azalır.

Bu tablo yavaş ilerler ve kendiliğinden geri dönmez. Kadın tipi androgenetik alopeside tedavinin amacı ilerlemeyi durdurmak olarak tanımlanır; erken tanının önemi de buradan gelir. İlaç tedavilerinin planlanması dermatoloji değerlendirmesinin konusudur ve bu yazının kapsamı dışındadır.

Kadında patern nasıl görünür

Kadınlarda bu incelme, erkeklerdekinden farklı bir dağılım gösterir. Kadın tipi saç dökülmesinde iki tipik görünüm tanımlanmıştır: saçlı derinin orta bölgesinden dışa doğru genişleyen seyrelme ve öne doğru belirginleşen, saç ayrımının giderek açıldığı görünüm. Ön saç çizgisi genellikle korunur.

Korunmuş ön saç çizgisi ayırt edici bir ipucudur: kadınlarda incelme çoğu zaman saç çizgisinin geriye çekilmesiyle değil, saç ayrımının genişlemesiyle fark edilir. Saçlı deri büyütülerek incelendiğinde de teller arasındaki kalınlık farkı görülür.

Hormonlarla ilişki sanıldığı kadar doğrudan değildir. Kadın tipi androgenetik alopesisi olan kadınların yalnızca üçte birinde androjen düzeyleri anormal bulunur. Uzmanların ortak görüşüne göre, androjen düzeyleri normalken bu tablo tek başına androjen fazlalığının belirtisi sayılmamalıdır; buna karşılık her olguda androjen fazlalığının değerlendirilmesi gerekli görülür.

İki tablo aynı kişide birlikte bulunabilir

Telojen effluviumu androgenetik alopesiden ayırmak her zaman kolay değildir. İkisi sıklıkla bir arada bulunur ve bu birliktelik, ayırıcı tanıyı, yani benzer tablolar arasından doğru tanıya ulaşmayı zorlaştıran etkenlerden biridir.

Uzun süren dökülmelerde tablo daha da karışır. Bu konudaki çalışmaların toplu değerlendirmesine göre, kronik (uzun süreli) telojen effluvium tanısı konan olguların önemli bir bölümü aslında erken evre kadın tipi saç dökülmesi ya da henüz saptanmamış bir nedene bağlı ikincil telojen effluvium olabilir. Bu alanın temel sınırı, tanımın kendisinde bile uzlaşı bulunmamasıdır.

Ayrımın neye bakılarak yapıldığı da bu çalışmalarda görülür: kronik telojen effluvium tanısıyla biyopsi (küçük bir doku örneği) alınan çalışmaların tamamında kalın ve ince teller arasındaki oran normal bulunmuştur. Androgenetik alopeside ise bu oranın ince teller lehine kayması beklenir.

Pratikteki karşılığı şudur: uzun süredir devam eden bir dökülme için hemen geçici ya da kalıcı demek acele olur. Ayrım, dökülen telin sayısına değil, saçlı derinin muayenesine ve tellerin kalınlık dağılımına bakılarak yapılır.

Şikâyetin kendisi de küçümsenmemelidir. Araştırmalar, saç dökülmesinin belirgin bir psikolojik yük taşıdığını ve kaygı ile depresyona yol açabildiğini gösteriyor; hekimlerin sık yaptığı hatalardan birinin de şikâyeti önemsizleştirmek olduğu belirtiliyor. Uzun süren dökülmeyle ilgili değerlendirmelerde bazı kişilerin aslında olağan dökülmeye odaklanmış olabileceği de not edilir; ama bu, baştan değil, ancak diğer nedenler elendikten sonra söylenebilir.

Muayenede hangi başlıklar araştırılır

Kadın tipi saç dökülmesinde değerlendirme öncelikle muayeneye dayanır: tanının temeli, hastanın öyküsü ve saçlı derinin incelenmesidir. Laboratuvar testleri, bu klinik tabloyu desteklemek ve arkada duran başka bir nedenin gözden kaçmamasını sağlamak için kullanılır.

Uzmanların ortak önerisine göre androjen fazlalığı tüm olgularda değerlendirilmelidir. D vitamini, demir, çinko, tiroid hormonları ve prolaktin ölçümleri ise zorunlu değil, önerilen testler arasındadır.

Bu ayrımı doğru okumak önemlidir. Bir değere bakılması, dökülmenin nedeninin o olduğu anlamına gelmez; amaç, düzeltilebilir bir eksikliğin ya da başka bir hastalığın gözden kaçmamasıdır. Sonuçlar da tek tek değil, muayene bulgularıyla birlikte yorumlanır.

Muayenenin bir görevi de iz bırakan dökülmeleri ayırt etmektir. Kadın tipi saç dökülmesinde klinik değerlendirme kesin bir sonuç vermediğinde ya da benzer dağılımla seyreden, iz bırakan bir dökülmeden şüphelenildiğinde saçlı deri biyopsisi yararlı olabilir. Bu ayrım önemlidir, çünkü iz bırakan dökülmede folikül geri dönmemek üzere kaybolur.

Demir, tiroid ve D vitamini ne kadarını açıklar

Demir deposunun göstergesi ferritindir. Düşük ferritin, demir eksikliği için duyarlı ve özgül bir işaret sayılır; yani eksikliği iyi yakalar ve başka durumlarla kolay karışmaz. Yaygın dökülmeyle başvuran kişilerde demir eksikliğini dışlamak için de kullanışlı bulunmuştur. Ancak ferritin aynı zamanda bir akut faz reaktanıdır: vücutta iltihap olduğunda demir deposundan bağımsız olarak yükselebilir. Bu yüzden tek başına okunan bir ferritin değeri yanıltıcı olabilir.

Telojen effluviumu olan kişilerde kandaki eser element düzeylerini inceleyen çalışmaların birleşik analizinde, ferritin ve D vitamini düzeyleri kontrol grubuna göre anlamlı ölçüde düşük bulunmuştur. Birleştirilen çalışmaların sonuçları arasında belirgin farklılık olduğu da görülmüştür. Yani bir ilişki gösterilmiştir, ama bu ilişkinin gücü çalışmadan çalışmaya değişir.

D vitamini konusunda veriler daha temkinli bir tablo çiziyor. Kandaki D vitamini düzeyi ile iz bırakmayan dökülmeler arasında ters yönde bir ilişki bildirilmiştir. Buna karşılık D vitamini verilmesinin dökülmeyi düzelttiğini gösteren net sonuçlu çalışmalar eksiktir; bu nedenle D vitamini rutin bir tedavi olarak önerilemez.

Tiroid ayrı bir başlıktır. Tiroid hormonları hücrelerin büyümesini, farklılaşmasını ve metabolizmasını düzenler; hem tiroidin fazla çalışması (hipertiroidi) hem de az çalışması (hipotiroidi) yaygın saç dökülmesine yol açabilir. Konuyu inceleyen araştırmacılara göre tiroid işlev bozukluklarının saç hastalıklarındaki payı olduğundan az tahmin ediliyor.

Hormonal dönemler ve yüklenmenin biyolojik karşılığı

Dökülmenin hormonal zemini yalnızca androjenlerden ibaret değildir. Menopoz geçişinde doğal olarak gelişen östrojen eksikliği de dökülmeye yol açabilir. Tiroid hormonları ise en sık görülen dökülme tiplerinin üçüyle birden ilişkilendirilmiştir.

Yüklenmenin, yani stresin biyolojik karşılığı da ayrıca incelenmiştir: stresle ilişkili dökülmede odak, vücudun stres yanıtını yöneten hipotalamus-hipofiz-adrenal ekseninin hormonlarıdır. Kısacası “stresten döküldü” sözünün arkasında tanımlanmış bir hormonal eksen vardır.

Bu, her dökülmeyi strese bağlamayı haklı çıkarmaz. Tam tersine: stres tanımlı bir mekanizmayla dökülmeye yol açabildiği için, dökülmeyi doğrudan strese bağlayıp demir, tiroid ve hormon başlıklarını hiç araştırmamak eksik bir değerlendirme olur.

Bu yazının sınırı

Bu yazı, saç dökülmesinin hangi mekanizmalarla ortaya çıktığını anlatır; sizde hangisinin işlediğini değil. “Saçım dökülüyor” cümlesi birbirinden farklı birkaç tabloyu birden anlatır ve bunları ayırt eden, dökülen telin sayısı değil, saçlı derinin muayenesidir.

İkinci sınır kapsamla ilgilidir. Hangi ilacın kime uygun olduğu ya da hangi laboratuvar değerinin hangi eşiğin altında sorun sayılacağı burada yer almaz; ikisi de kişiye göre değişir ve yazıyla değil, muayeneyle belirlenir.

İnternette dolaşan vitamin listeleri ve ürün önerileri bu ayrımı hiç yapmaz; tek bir cevabı bütün tablolara uygular. Oysa bir eksikliği gidermek, ancak o eksiklik gerçekten varsa ve ölçülerek saptandıysa anlamlıdır.

Burada saç için ne uygulanıyor

Klinikte saç mezoterapisi uygulanır: saçlı deriye ince iğnelerle yapılan yüzeysel enjeksiyonlar. Bu yöntemin hangi tabloda gündeme geleceği, yukarıda anlatılan ayrımın muayenede nasıl sonuçlandığına bağlıdır.

Yöntemle ilgili kanıtın durumunu açıkça bilmeniz gerekir. Patern tipi saç dökülmesinde, yani yukarıda anlatılan kalıcı incelme tablosunda mezoterapiyi inceleyen çalışmalar olumlu yönde sonuçlar bildirmiştir; ancak bu çalışmaların katılımcı sayıları yetersizdir ve mezoterapiyi diğer tedavilerle karşılaştıran çalışmalar eksiktir. Sonuç olarak daha fazla kanıta ihtiyaç vardır.

Uygulamanın kimlere yapılmadığı, hangi durumlarda ertelendiği ve seans düzeni Saç Mezoterapisi sayfasında ele alınır; bu yüzden burada oran, süre ya da seans sayısı verilmemiştir. Hangi tablonun sizde olduğunu ve bu tabloda saç mezoterapisinin bir karşılığı olup olmadığını muayene gösterir; sonrasında karar sizindir.