Terleme Botoksu

Terleme botoksu nedir?

Terleme botoksu, aşırı terleyen deri alanına botulinum toksin tip A'nın küçük miktarlarda, deri içine enjekte edilmesidir. Amaç, ter bezlerinin uyarılmasını geçici olarak azaltmaktır. Yüzdeki estetik kullanımdan farklı olarak burada hedef kas değil, ter bezidir. Uygulama, başka bir hastalığa bağlı olmayan, bir bölgeyle sınırlı (birincil odaksal) aşırı terleme için araştırılmış tıbbi bir kullanımdır.

Günlük dildeki "botoks" sözcüğü bir ürün adından yerleşmiştir; etken maddenin adı botulinum toksindir ve bu maddeyi içeren birden çok ticari ürün vardır. Etki şöyle ortaya çıkar: Ter bezleri, asetilkolin adlı ileti maddesini kullanan sempatik (istem dışı çalışan sinir sistemine ait) sinir lifleriyle uyarılır. Botulinum toksin bu sinir uçlarından asetilkolin salınmasını engeller ve bezin sinirsel uyarısını geçici olarak keser. Etki kalıcı değildir, zamanla azalarak kaybolur.

Aşırı terleme (hiperhidroz), vücudun ihtiyacını aşan terlemedir. Bir bölgeyle sınırlı (odaksal) ya da yaygın olabilir ve bazen ailede birden çok kişide görülür. Güncel bir kılavuza göre birincil aşırı terleme, tüm vücudu etkileyen bir hastalığa ya da dış bir etkene bağlı olmayan terlemedir ve genellikle koltuk altı ve eller gibi ter bezlerinin yoğun olduğu bölgelerde görülür.

Tanı, şikâyetin öyküsü ve muayene bulgularıyla konur. Kılavuzda destekleyici testler olarak ter miktarının tartılarak ölçülmesi (gravimetri) ve terleyen alanı renk değişimiyle gösteren iyot-nişasta testi yer alır. Botulinum toksinin genel özellikleri, yüzdeki kullanımları ve genel riskleri için Botulinum Toksin sayfasına bakabilirsiniz. Doz, seyreltme ve enjeksiyon noktaları kişiye özeldir; bunlara uygulamayı yapan hekim karar verir.

İLGİLİBotulinum Toksin

KAYNAKPMID 42602382PMID 41572865PMID 29989362

Birincil ve ikincil aşırı terleme

Botulinum toksinden önce yanıtlanması gereken soru şudur: Terleme birincil mi, ikincil mi? Birincil terleme kendi başına bir durumdur. İkincil terleme ise bir hastalığın ya da kullanılan bir ilacın sonucudur; bu durumda önce nedenin araştırılması gerekir, çünkü terlemeyi bir bölgede baskılamak nedeni ortadan kaldırmaz.

Bir çalışmada 415 hastanın kayıtları incelenmiş; hastaların yüzde 93,3'ünde birincil, yüzde 6,7'sinde ikincil aşırı terleme saptanmıştır. İkincil terlemesi olanlar daha yaşlıydı ve terlemeleri daha sık 25 yaşından sonra başlamıştı. Araştırmacılar birincil terleme için şu ölçütü önermiştir: aşırı terlemenin en az altı aydır sürmesi ve aşağıdaki özelliklerden en az dördünü taşıması. Bu özellikler şunlardır:

• Ter bezlerinin yoğun olduğu bölgelerde (koltuk altı, avuç içi, ayak tabanı, baş-yüz) görülmesi.
• İki yanlı ve simetrik olması.
• Uykuda görülmemesi.
• En az haftada bir tekrarlaması.
• 25 yaş ya da öncesinde başlaması.
• Ailede benzer öykü bulunması.
• Günlük yaşamı kısıtlaması.

İkincil terlemenin nedenlerine ilişkin bir incelemeye göre ikincil terleme genellikle otuzlu yaşlarda ya da daha ileri yaşta, birincil terleme ise daha erken başlar. Tüm vücuda yayılan terleme çoğu zaman ikincil bir nedeni düşündürür; aile öyküsünün olmaması ve eşlik eden başka belirtiler de ikincil nedene işaret eden ipuçlarıdır. Yine de belirtiler örtüşür ve iki tabloyu birbirinden ayırmak her zaman kolay değildir.

Tekrarlayan yaygın terleme nedeniyle hastanede değerlendirilen 420 yetişkinin incelendiği bir çalışmada 130'dan fazla farklı neden saptanmıştır. En sık tanılar arasında katı organ kanserleri, kan kanserleri ve enfeksiyonlar yer almış; hastaların yüzde 16,7'sinde ise bir neden bulunamamıştır. Ateş, genel durumdaki bozulma ve belirtilerin süresi, ileri araştırma gerekip gerekmediğine karar vermede yol gösterici bulunmuştur. Bu yüzden uykuda da süren, tüm vücuda yayılan ya da ateş ve genel durumda bozulmayla birlikte giden terleme bir botulinum toksin sorusu değil, önce bir tanı sorusudur; değerlendirme ilgili hekimle yapılır.

KAYNAKPMID 21334095PMID 39604775PMID 35903938

Aşırı terleme neden tıbbi bir konudur?

Aşırı terleme yaygın bir durumdur ve etkilenenlerin önemli bir kısmı bunu hekime danışmaz. Oysa bilimsel kaynaklar aşırı terlemeyi kozmetik bir tercih olarak değil, yaşam kalitesini etkileyebilen ve tedavi seçenekleri olan tıbbi bir durum olarak ele alır. Terleme için botulinum toksin uygulamasının tıbbi bir kullanım sayılmasının nedeni de budur.

Güncel bir derlemeye göre birincil aşırı terleme toplumda yüzde 2 ile 5 arasında görülür. Amerika Birleşik Devletleri'nde ülkeyi temsil eden 8.160 kişilik bir örneklemle yapılan çalışmada bu oran yüzde 4,8 bulunmuş; aşırı terlemesi olanların yüzde 70'i en az bir bölgede şiddetli terleme bildirmiştir. Ne var ki etkilenenlerin yalnızca yüzde 51'i durumu bir sağlık çalışanıyla konuşmuştu. Konuşmayanların başlıca nedeni, aşırı terlemenin tıbbi bir durum olmadığı ve tedavisinin bulunmadığı inancıydı.

Aşırı terlemenin ruhsal yükü de araştırılmıştır. Toplam 18 çalışmayı ve 47.053 katılımcıyı bir araya getiren bir meta-analizde (birden çok çalışmanın sonuçlarını birleştiren analiz), birincil aşırı terlemesi olanlarda depresif belirti sıklığı yüzde 18 bulunmuştur. Ancak sonuçlar kullanılan ölçeğe göre belirgin biçimde değişmektedir; genel toplumla yapılan karşılaştırmaların dikkatle yorumlanması gerekir.

Bunun pratik anlamı şudur: Aşırı terleme için hekime başvurmak abartı değildir. Bu bilgiler kendi kendinize tanı koymanız için değildir; terlemenin birincil mi ikincil mi olduğu, hangi bölgeleri tuttuğu ve günlük yaşamınızı ne ölçüde kısıtladığı muayenede birlikte değerlendirilir.

KAYNAKPMID 41572865PMID 27744497PMID 42458641

Koltuk altı terlemesi

Koltuk altı, terlemede botulinum toksinin en güçlü kanıta sahip olduğu bölgedir. Katılımcıların gruplara rastgele ayrıldığı (randomize) ve etkisiz bir maddeyle (plasebo) karşılaştırma yapılan birden çok çalışma ile bunları birleştiren meta-analizler, uygulamanın ter miktarını plaseboya göre anlamlı ölçüde azalttığını ve terlemenin günlük yaşam üzerindeki etkisini hafiflettiğini gösteriyor.

Birincil koltuk altı terlemesinde 12 randomize çalışmayı ve 904 katılımcıyı birleştiren bir meta-analizde, botulinum toksin ölçülen ter miktarını plaseboya göre anlamlı ölçüde azaltmıştır; diğer tedavilerle karşılaştırıldığında ise istatistiksel bir fark bulunmamıştır. Bir bölgeyle sınırlı terlemede sekiz randomize çalışmayı (937 katılımcı) birleştiren başka bir meta-analizde de ter miktarında, hastalık şiddetinde ve yaşam kalitesi ölçümlerinde plaseboya göre iyileşme görülmüştür. Ancak bu analizde kanıt kalitesi genel olarak orta düzeyde değerlendirilmiş ve verilerin sekiz haftalık izlemle sınırlı kaldığı belirtilmiştir.

Tek tek çalışmalar da benzer bir tablo ortaya koyuyor. Birden çok merkezde yürütülen ve 320 hastanın rastgele gruplara ayrıldığı bir çalışmada, dördüncü haftada toksin grubunun yüzde 94'ü, plasebo grubunun yüzde 36'sı tedaviye yanıt vermiştir; yanıt, ter üretiminin en az yarı yarıya azalması olarak tanımlanmıştır. Bu oranlar 16. haftada yüzde 82 ve yüzde 21 olmuştur. Başka bir randomize çalışmaya 322 kişi katılmış ve izlem 52 hafta sürmüştür; dört basamaklı hastalık şiddeti ölçeğinde iki basamaklık iyileşme toksin gruplarında yüzde 75, plasebo grubunda yüzde 25 oranında bildirilmiştir.

Karşılaştırmalı veriler daha azdır. Küçük, açık etiketli (katılımcıların hangi tedaviyi aldığını bildiği) bir randomize çalışmada 25 kişi yer almıştır. Dördüncü haftada yanıt oranı botulinum toksin grubunda yüzde 92, cilde sürülen alüminyum klorür grubunda yüzde 33 bulunmuş; alüminyum klorürün hastaların yüzde 29'unda hem etkili olduğu hem de iyi tolere edildiği bildirilmiştir. Koltuk altına ilişkin bir derlemeye göre uygulama deri içine birden çok noktadan yapılır ve terleyen alanın iyot-nişasta testiyle işaretlenmesi, tedavinin kapsamını ve kalıcılığını etkiler.

KAYNAKPMID 40500510PMID 33619611PMID 11557704PMID 17306417PMID 18380203PMID 42602382

El terlemesi

Avuç içi terlemesinde botulinum toksin etkili bulunmuştur; ancak kanıt koltuk altına göre daha sınırlıdır. Burada iki konu öne çıkar: enjeksiyon ağrısı ve el kaslarında geçici güç kaybı. El terlemesinde karar verirken bu iki konu, koltuk altında olmayan bir ağırlık taşır.

Bu alandaki erken randomize çalışmalardan birinde 19 hastanın bir eline botulinum toksin, diğer eline plasebo uygulanmıştır. Ter miktarındaki azalma, 28. günde yapılan ölçümde toksin uygulanan elde anlamlı ölçüde daha fazla bulunmuş; bu küçük çalışmada kavrama gücünde değişiklik saptanmamıştır. Birincil avuç içi terlemesine ilişkin 19 çalışmayı değerlendiren yakın tarihli bir sistematik derlemede (bir konudaki çalışmaları belirli bir yöntemle tarayıp değerlendiren inceleme) ise yaşam kalitesi puanlarında belirgin iyileşme bildirilmiştir. Hasta memnuniyeti yüksek bulunmuş, ancak zamanla azalmıştır; derlemede standart uygulama protokollerine ve hastaları uzun süre izleyen çalışmalara ihtiyaç olduğu vurgulanmıştır.

Güç kaybı ayrı bir çalışmada ölçülmüştür. Avuç içine deri içi toksin uygulanan 37 hastada, başparmak ve serçe parmak kaslarından kaydedilen sinir-kas yanıtlarının üçüncü haftada belirgin olarak azaldığı ve 37. haftada neredeyse normale döndüğü bildirilmiştir; parmak gücündeki azalma daha sınırlı kalmıştır. Araştırmacılar, dikkatli tekniğe ve küçük dozlara rağmen toksinin alttaki kaslara yayıldığı sonucuna varmıştır.

Koltuk altı dışındaki bölgeleri, yani avuç içiyle birlikte yüz ve saçlı deri terlemesini de değerlendiren bir sistematik derlemeye göre ellerde etki güvenilirdir; ancak tedavi, enjeksiyon rahatsızlığı ve geçici güçsüzlükle sınırlanır. Avuç içi ve ayak tabanı enjeksiyonlarının yol açtığı yoğun ağrı, bu konudaki bir derlemede hastaların bu tedaviyi seçmesini engelleyen başlıca etken olarak tanımlanır. Ağrıyı azaltmak için cilde sürülen uyuşturma kremleri, buz, titreşim ve sinir blokları (bölgenin duyusunu taşıyan sinirin uyuşturulması) gibi yöntemler vardır; her birinin avantajları ve sınırlılıkları bulunur. Enjeksiyon ağrısı ve geçici güç kaybı olasılığı nedeniyle, işiniz ya da uğraşınız ince el becerisi gerektiriyorsa bunu muayenede konuşmanız önemlidir.

KAYNAKPMID 12269876PMID 41958548PMID 11554908PMID 41461243PMID 34743126

Ayak terlemesi

Ayak tabanı terlemesinde de botulinum toksin kullanılır; ancak üç bölge içinde kanıtın en zayıf olduğu yer burasıdır. Veriler büyük ölçüde tek tek hasta raporlarından (olgu bildirimleri) ve küçük hasta serilerinden gelir. Ayak tabanı enjeksiyonları da avuç içi gibi ağrılıdır; ağrı kontrolü tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır.

Ayak tabanı terlemesinin tedavisini inceleyen bir derlemeye göre bu konudaki bilimsel veriler belirgin biçimde yetersizdir, uzun dönem izlem verisi nadirdir ve daha büyük, uzun izlemli çalışmalara ihtiyaç vardır. Umut verici seçenekler arasında iyontoforez (hafif elektrik akımıyla yapılan bir tedavi), botulinum toksin ve bel bölgesi sempatektomisi (bel bölgesindeki sempatik sinir zincirinin ameliyatla kesilmesi) sayılır. Başka bir derlemeye göre aşırı terleme mantar, bakteri ve virüs kaynaklı deri enfeksiyonu riskini de artırır; bu nedenle hijyen, ayakkabı, tabanlık ve çorap seçimi gibi günlük düzenlemeler de gündeme gelir.

Bu alandaki görece büyük bir seri, ayak tabanı terlemesi için toksin uygulanan 129 hastanın geriye dönük kayıtlarından oluşur. Ortalama yanıt süresi 6,16 ay bulunmuştur. İyot-nişasta testiyle değerlendirilen yanıt oranı birinci ayda yüzde 71,67, üçüncü ayda yüzde 63,44, altıncı ayda yüzde 47,78 ve dokuzuncu ayda yüzde 34,13 olarak bildirilmiştir. Ciddi yan etki bildirilmemiştir. Ancak çalışma geriye dönüktür ve kontrol grubu yoktur; bu yüzden sonuçlar ihtiyatla yorumlanmalıdır.

Avuç içi ve ayak tabanı tedavisinde ağrı yönetimi, birden çok tekniğe hâkim olmayı gerektiren temel bir bileşen olarak görülür. Avuç içi terlemesi için toksin uygulanan 30 hastalık küçük, geriye dönük bir çalışmada, el tedavisiyle ayak terlemesindeki iyileşme arasında bir ilişki bildirilmiştir; ancak bu gözlem kontrollü bir çalışmayla doğrulanmamıştır.

KAYNAKPMID 27053510PMID 27215162PMID 37964488PMID 25152344PMID 34743126PMID 34541778

Tedavi basamakları içinde botulinum toksin

Botulinum toksin, aşırı terlemenin ilk ve tek tedavisi değildir. Kılavuzlar tedaviyi terlemenin şiddetine, tuttuğu bölgeye, daha önce denenen tedavilere ve hastanın isteğine göre basamaklı olarak planlar. Botulinum toksinin bu basamaklar içindeki yeri de bu etkenlere göre değişir.

Kanada Aşırı Terleme Danışma Kurulu'nun önerilerinde tedavi, hastalık şiddeti ölçeğine ve bölgeye göre düzenlenir. Hafif koltuk altı, avuç içi ve ayak tabanı terlemesinde ilk basamak, cilde sürülen alüminyum klorürdür. Yanıt alınamazsa ikinci basamakta botulinum toksin, avuç içi ve ayak tabanında ise bunun yanı sıra iyontoforez yer alır. Şiddetli terlemede botulinum toksin ve cilde sürülen alüminyum klorür ilk basamak seçenekleri arasındadır. Koltuk altında bölgesel cerrahi, avuç içi ve ayak tabanında ise endoskopik torakal sempatektomi (göğüs boşluğundaki sempatik sinir zincirinin kapalı yöntemle kesilmesi) yalnızca diğer tüm seçenekler başarısız olduktan sonra düşünülmelidir.

Güncel bir kılavuzda sayılan seçenekler şunlardır: cilde sürülen ilaçlar, botulinum toksin enjeksiyonları, iyontoforez, radyofrekans, mikrodalga ya da ultrason uygulamaları ve cerrahi girişimler (koltuk altında ter bezlerinin emilerek ve kazınarak alındığı emme-küretaj, sempatektomi). Tüm vücuda etki eden (sistemik) antikolinerjik ilaçlar, yani asetilkolinin etkisini engelleyen ilaçlar da kullanılabilir. Yakın tarihli bir derlemeye göre de yaklaşım basamaklıdır: Önce alüminyum klorür ve antikolinerjik ilaçlar, ardından botulinum toksin kullanılır. Ancak bu tedavilerin etkinliği ve uzun dönem sonuçları hakkında yüksek kaliteli çalışma azdır.

Koltuk altında mikrodalga uygulaması, botulinum toksin ve emme-küretajı karşılaştıran bir sistematik derlemede üçü de etkili ve güvenli bulunmuştur; mikrodalga ve emme-küretajın etkisinin botulinum toksinden daha uzun sürdüğü bildirilmiş, iyi tasarlanmış randomize çalışmalara ihtiyaç olduğu vurgulanmıştır. Sempatektominin ise kendine özgü bir istenmeyen sonucu vardır: telafi edici terleme, yani vücudun başka bölgelerinde terlemenin artması. Toplam 3.117 hastayı kapsayan bir meta-analizde ameliyattan sonra telafi edici terleme sıklığı yüzde 62, dört çalışmada şiddetli telafi edici terleme sıklığı ise yüzde 23 olarak hesaplanmıştır.

KAYNAKPMID 17661933PMID 29989362PMID 41572865PMID 27782761PMID 40124609

Etki ne kadar sürer, neden tekrarlanır?

Botulinum toksinin terleme üzerindeki etkisi geçicidir: Terleme zamanla geri döner ve etkinin sürmesi için uygulamanın tekrarlanması gerekir. Süre bölgeye, kullanılan ürüne ve doza, terlemenin şiddetine ve kişiye göre değişir. Bu yüzden araştırmalarda bildirilen süreler, etkinin sizde ne kadar süreceğini göstermez.

Koltuk altına ilişkin bir derlemeye göre etki her uygulamada tipik olarak yaklaşık dört ila yedi ay sürer. Birincil avuç içi terlemesine ilişkin 19 çalışmayı değerlendiren sistematik derlemede etki süresi üç ila on iki ay arasında değişmiştir; daha yüksek dozlar ve tekrarlanan enjeksiyonlar daha uzun belirti kontrolüyle, orta şiddetteki terleme de şiddetli terlemeye göre daha uzun rahatlamayla ilişkili bulunmuştur. Ayak tabanındaki 129 hastalık seride ise yanıt oranının aylar içinde kademeli olarak azaldığı bildirilmiştir.

Avuç içi ve ayak tabanı tedavisine ilişkin bir derlemeye göre hastalar bu tedaviden yüksek düzeyde memnun kalır ve genellikle altı ayda bir tekrar uygulama için geri gelir. Öte yandan bir bölgeyle sınırlı terlemede sekiz randomize çalışmayı birleştiren meta-analizde veriler sekiz haftalık izlemle sınırlı kaldığı için uzun dönem sonuçlar değerlendirilememiştir. Kısacası tekrarlanan uygulamaların uzun dönemdeki seyrine ilişkin kontrollü veri azdır ve bu süreler size özgü bir beklenti yerine geçmez.

Tekrarlanan uygulamalarda akla gelen bir başka soru, vücudun toksine karşı onu etkisiz hâle getiren antikorlar (nötralizan antikor) geliştirip geliştirmediğidir. Beş sistematik derlemeyi (203 çalışma, 17.815 hasta) bir araya getiren bir üst derlemede, aşırı terleme ve estetik kullanımlarda nötralizan antikor sıklığı yok denecek kadar düşük bulunmuştur. Ancak bu üst derlemeye dahil edilen derlemelerin yöntem kalitesi düşük ile kritik düzeyde zayıf arasında değerlendirilmiştir.

KAYNAKPMID 42602382PMID 41958548PMID 37964488PMID 25152344PMID 33619611PMID 35139064

Bu uygulamanın sınırı

Botulinum toksin terlemeyi geçici olarak azaltan bir uygulamadır; aşırı terlemeyi iyileştirmez, nedenini ortadan kaldırmaz ve etki geçince terleme geri döner. Uygulamanın yararı, doğru soruya, yani birincil ve bir bölgeyle sınırlı terlemeye yanıt olarak yapıldığında anlam taşır.

İkincil terlemede sınır daha belirgindir. İkincil terleme nedenlerine ilişkin bir incelemeye göre tüm vücuda yayılan terleme çoğu zaman ikincil bir nedeni düşündürür ve bu durumda altta yatan nedenin değerlendirilip ele alınması gerekir. Terlemeyi bir bölgede baskılamak altta yatan duruma dokunmaz.

Kanıt bölgeden bölgeye farklıdır. Koltuk altında kanıt randomize çalışmalara dayanır. Avuç içinde etki güvenilir bulunmuştur, ancak tedavi enjeksiyon rahatsızlığı ve geçici güçsüzlükle sınırlanır. Ayak tabanında bilimsel veriler belirgin biçimde yetersizdir ve uzun dönem izlem verisi nadirdir. Yüz ve saçlı deri terlemesinde ise veriler başlıca küçük hasta gruplarından ve olgu serilerinden gelir.

Genel tabloda da kanıtın sınırı açıktır. Güncel bir derlemeye göre aşırı terleme tedavilerinin etkinliği ve uzun dönem sonuçları hakkında yalnızca az sayıda yüksek kaliteli çalışma vardır. Bir bölgeyle sınırlı terlemede randomize çalışmaları birleştiren bir meta-analizde de kanıt kalitesi genel olarak orta düzeyde bulunmuş ve botulinum toksini ilk basamak tedavilerle karşılaştıran çalışmalara ihtiyaç olduğu vurgulanmıştır. Botulinum toksinin sizin için hangi basamakta anlam taşıdığı, terlemenizin şiddetine ve bölgesine göre muayenede konuşulur.

KAYNAKPMID 41572865PMID 33619611PMID 27053510PMID 41461243PMID 39604775

Bilinen riskler

Terleme için yapılan botulinum toksin uygulaması, reçeteli bir ilaçla yapılan tıbbi bir işlemdir ve istenmeyen etkileri vardır. Araştırmalarda bildirilen istenmeyen etkilerin çoğu hafif, yerel ve geçicidir; ancak öne çıkan risk bölgeye göre değişir. Buradaki bulgular başka kişilerde yapılan çalışmalardan gelir ve kişisel riskinizi hesaplamak için kullanılamaz.

Koltuk altında: Bir derlemeye göre istenmeyen etkiler çoğunlukla hafiftir ve uygulama yeriyle sınırlı kalır. Birincil koltuk altı terlemesinde 12 randomize çalışmayı birleştiren meta-analizde de botulinum toksin, karşılaştırıldığı diğer tedavilere göre daha az yan etkiyle ilişkili bulunmuştur. Bu bölgede enjeksiyon deri içine yapılır; hedef alttaki kaslar değil, ter bezleridir.

Avuç içinde: Başlıca iki konu vardır. Birincisi el kaslarında geçici güç kaybıdır. Avuç içine uygulama yapılan 37 hastalık bir çalışmada, dikkatli tekniğe ve küçük dozlara rağmen toksinin alttaki kaslara yayıldığı, sinir-kas yanıtlarının üçüncü haftada belirgin olarak azaldığı ve 37. haftada neredeyse normale döndüğü bildirilmiştir. Küçük bir randomize çalışmada ise kavrama gücünde değişiklik saptanmamıştır. İkincisi enjeksiyon ağrısıdır; bir derleme bu ağrıyı, hastaların bu tedaviyi seçmesini engelleyen başlıca etken olarak tanımlar.

Ayak tabanında: Geriye dönük 129 hastalık seride ciddi yan etki bildirilmemiştir. Ne var ki kontrol grubu olmayan geriye dönük bir çalışma, nadir görülen istenmeyen etkiler hakkında yalnızca sınırlı bilgi verebilir. Ayak tabanı enjeksiyonları da avuç içindekiler gibi ağrılıdır.

Özel dikkat gerektiren durumlar: Miyastenia gravis (bir sinir-kas hastalığı) ile botulinum toksin ilişkisini inceleyen bir sistematik derlemede, henüz tanı almamış miyastenisi olan ve toksin uygulanan sekiz kişinin sekizinde de belirgin kas güçsüzlüğü geliştiği bildirilmiştir. Gebelik ve emzirme döneminde kozmetik uygulamaları inceleyen bir derlemeye göre ise botulinum toksine ilişkin güvenlik verisi yetersizdir ve kesin öneriler için daha iyi kanıta ihtiyaç vardır.

Bu yüzden bilinen bir sinir-kas hastalığınız, gebelik olasılığınız ya da emziriyor olmanız, muayenede söylemeniz gereken bilgilerdir. Uygulamadan sonra hangi belirtide kliniğe ulaşmanız gerektiği, hekimin kendi protokolüne göre muayenede anlatılır.

KAYNAKPMID 42602382PMID 40500510PMID 11554908PMID 12269876PMID 34743126PMID 37964488PMID 34929650PMID 28492048